Thiên tai 2017: Cực đoan và dị thường nhất lịch sử

Báo Điện tử Đài tiếng nói Việt Nam

Năm nhiều bão, áp thấp nhiệt đới nhất lịch sử

Năm 2017 phá vỡ “kỷ lục” về số cơn bão và áp thấp nhiệt dới (ATNĐ) đổ bộ vào biển Đông, đất liền trong 1 năm để lại gây tổn thất nặng nề về người và tài sản.

Theo những dữ liệu thống kê từ 1964 đến nay, năm 2017 chứng kiến số cơn bão, ATNĐ xuất hiện trên Biển Đông nhiều nhất trong lịch sử ngành khí tượng từng ghi nhận. Thông thường, trên biển Đông chỉ có khoảng 11 - 12 cơn bão, ATNĐ hoạt động mỗi năm nhưng năm 2017 có tới 16 cơn bão và 4 ATNĐ. Nghiêm trọng hơn, số lượng các cơn bão đổ bộ vào miền Nam tăng đột biến, nơi trước đây hiếm khi chịu ảnh hưởng.

Trước đó, vào năm 1964, ngành khí tượng ghi nhận có 16 cơn bão và ATNĐ hoạt động trong vùng biển Đông. Nhưng thời điểm đó, dự báo vẫn chưa phân biệt bão hay áp thấp, tất cả đều gọi chung là bão. Gần 50 năm sau (2013), kỷ lục này bị phá vỡ với số cơn bão là 14 và 4 ATNĐ xuất hiện trong năm.


Việc năm 2017 bão tập trung ở Trung Bộ được xem như hệ quả của La Nina kéo dài 3 năm 2016-2018, cũng như là hệ quả mà miền Trung nước ta không phải gánh bão mạnh trong 3 năm 2014-2016.

Các chuyên gia khí tượng cho biết: Năm nay mùa bão đến muộn, tháng 6 mới xuất hiện cơn bão đầu tiên. Như vậy, trung bình có 2,7 cơn bão vào biển Đông trong 1 tháng, điều này chưa từng ghi nhận trong quá khứ.

Tháng 12, có cơn bão số 15, và 16 ảnh hưởng đến vùng ĐBSCL, trong lịch sử cũng chưa từng ghi nhận. Xu hướng bão 2017 đổ bộ từ Nam Trung Bộ đổ bộ trở vào nhiều hơn hẳn mọi năm. Trong đó có những cơn bão rất mạnh như bão số 12 gây thiệt hại lớn. Ở cuối thế kỷ trước các cơn bão chủ yếu dưới cấp 10 nhưng hiện tại thang bão đã phải nới đến cấp 12 thậm chí cao hơn (bão Haiyan 2013).

Nguyên nhân của hiện tượng gia tăng nhiều bất thường của các cơn bão trong năm 2017 là do ảnh hưởng của hiện tượng La Nina quay trở lại trong tháng 10. Năm nào La Nina xuất hiện, năm đó bão mạnh và mưa lũ nhiều hơn hẳn. Việt Nam nằm trong ổ bão Tây Bắc Thái Bình Dương – 1 trong 5 ổ bão lớn nhất thế giới nên chịu tác động một cách rõ nét.

Hậu quả nặng nề...

Ban chỉ đạo Trung ương về phòng chống thiên tai cho biết, Việt Nam là một trong những quốc gia chịu nhiều tác động nhất của thiên tai và biến đổi khí hậu. Thiên tai ngày càng gia tăng và phức tạp, gây thiệt hại lớn về người và tài sản. Trong 20 năm gần đây, thiên tai đã làm chết, mất tích khoảng 10.800 người; thiệt hại về GDP bình quân hàng năm: 20.000 tỷ đồng (1-1,5% GDP).

Năm 2017, tiếp tục là một năm thiên tai vô cùng khốc liệt, diễn ra ở hầu khắp các vùng miền trên cả nước. Thứ trưởng Bộ NN&PTNT Hoàng Văn Thắng cho biết: “Mặc dù cả hệ thống chính trị đã khẩn trương, tích cực vào cuộc, song tổn thất về thiên tai vẫn còn rất lớn với 386 người chết và mất tích (325 người chết, 61 người mất tích, 664 người bị thương), thiệt hại về kinh tế khoảng 60.000 tỷ đồng, làm đình trệ sản xuất, ảnh hưởng nghiêm trọng đến môi trường sinh thái và quá trình phát triển bền vững của nền kinh tế nước ta”.

Đánh giá tình hình thiên tai năm 2017, đại diện Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn Trung ương cho biết, năm nay xu thế thiên tai ngày càng thể hiện tính dị thường và trái quy luật khi có 2 cơn bão mạnh nhất trong vòng 30 năm trở lại đây đổ bộ vào các tỉnh Trung Bộ; mưa lớn trái mùa tại miền Bắc làm hồ Hòa Bình lần đầu tiên phải xả cấp tập 8 cửa xả đáy trong thời gian chưa đầy 1 ngày.

Lũ đặc biệt lớn tại các tỉnh Trung Bộ làm mực nước các sông lên cao xấp xỉ mức lịch sử; tình trạng sạt lở bờ sông, bờ biển tiếp tục xảy ra nghiêm trọng ở các tỉnh ĐBSCL. Đặc biệt 2 trận lũ quét, sạt lở đất kinh hoàng tại một số tỉnh miền núi phía Bắc để lại những hậu quả rất nặng nề và mất mát vô cùng to lớn về người và tài sản của nhân dân, nhất là ở các tỉnh Hòa Bình, Sơn La và Yên Bái (38 người chết, 12 người mất tích do lũ, lũ quét ở các tỉnh phía Bắc từ 2-17/8).


Nội dung khi không có video

Công tác dự báo có vấn đề hay địa phương chủ quan?

Mỗi khi có tin bão, ATNĐ xuất hiện trên Biển Đông, vấn đề được mọi tầng lớp quan tâm theo dõi chính là những bản tin dự báo. Tuy nhiên, trong năm 2017, công tác dự báo bão dù rất tập trung cập nhật liên tục song tính chính xác chưa thực sự sát với thực tế. Đã có những tranh luận nổ ra giữa địa phương, nơi trực tiếp trực chiến với từng cơn bão và “đầu não” chỉ huy công tác ứng phó cũng như đưa ra cảnh báo.

Điển hình nhất có thể nói đến cơn bão số 11:

Bản tin dự báo thời tiết chiều 13/10 phát đi từ Trung tâm khí tượng thủy văn quốc gia cho biết: “Bão số 11 hiện đang mạnh cấp 8, giật cấp 10 nhưng trong 1-2 ngày tới, bão sẽ mạnh lên cấp 12, giật cấp 15”. Bản tin thời tiết ngày 14/10: “Bão 11 ảnh hưởng từ vùng biển Vịnh Bắc Bộ (bao gồm các đảo Cô Tô, Bạch Long Vĩ), khu vực biển Quảng Trị đến Quảng Ngãi (bao gồm các đảo Hòn Ngư, Cù Lao Chàm, Lý Sơn có gió mạnh cấp 6, từ ngày mai (15/10) tăng lên cấp cấp 7, giật cấp 9, biển động mạnh; Bắc Trung Bộ và vùng núi phía Bắc kèm theo mưa lớn”. Các tỉnh từ Quảng Ninh tới Quảng Ngãi cấm ngư dân ra khơi.

Kết quả, dự báo thời tiết ngày 16/10: “10 giờ sáng nay (16/10), sau khi vượt qua khu vực phía Nam bán đảo Lôi Châu (Trung Quốc) bão số 11 đã suy yếu thành áp thấp nhiệt đới”.

Việc dự đoán một đằng - bão đi một nẻo hay đưa ra mức cảnh báo quá rộng sẽ gây thiệt hại về kinh tế – xã hội vì ngư dân không được ra khơi, việc ứng phó cũng tốn kém về cả sức người, sức của…

Một ví dụ nữa là cơn bão số 12, cơn bão để lại hậu quả nặng nề nhất trong năm 2017 đã xảy ra cuộc tranh luận “nảy lửa” giữa những người đứng đầu các địa phương vùng bị ảnh hưởng với lãnh đạo Bộ NN&PTNT. Lãnh đạo Bộ NN&PTNT cho rằng dự báo bão số 12 là chính xác, kịp thời từ hướng bão, tốc độ, cường độ bão, lượng mưa…

Trao đổi về vấn đề này, Thứ trưởng Bộ NN&PTNT Hoàng Văn Thắng nói: Dù các trung tâm đã rất nỗ lực trong việc dự báo đến với người dân và chính quyền địa phương song vẫn có sai số. Càng gần bờ thì sai số càng đỡ đi.

Ông giải thích: Dự báo là có sai số nhưng khi bão vào càng gần bờ thì độ chính xác càng cao. Trong điều kiện thế giới hiện nay chỉ có thể dự báo được như thế thôi, kể cả những nước có nền công nghệ tiên tiến thì dự báo không thể chính xác 100% được. Vì vậy khi dự báo thiên tai bao giờ cũng có câu “phải sẵn sàng, không được chủ quan, đưa ra các phương án” nhằm giảm thiểu thiệt hại.

“Cơn bão số 12 còn có sự tương tác của không khí lạnh vào hướng đi của bão cũng như mưa rất phức tạp, gây ra những hậu quả nặng nề mà miền Trung đang phải gánh chịu” – ông Hoàng Văn Thắng nói.

Vị lãnh đạo này cho rằng hậu quả cơn bão số 12 lớn do chính quyền địa phương còn chủ quan, chưa quyết liệt, thiếu kinh nghiệm ứng phó với bão. Các địa phương thực hiện phương án di dân tới nơi an toàn không sát với thực tế mưa bão. Các phương án phòng, chống thiên tai, nhất là với bão mạnh của các địa phương còn xa rời thực tế, không áp dụng được khi có tình huống thiên tai xảy ra. Ngoài ra, lực lượng, trang thiết bị cứu hộ, cứu nạn chưa phù hợp.

Trái lại, lãnh đạo các địa phương vùng bị ảnh hưởng cho rằng, dự báo sai lệch lớn, bản tin bão đổi hướng đưa chậm khiến địa phương nơi không có bão lại “căng mình chống bão”. Ngược lại, địa phương có bão đến nhận thông tin quá chậm, khiến hậu quả sau khi bão đi qua là rất nặng nề.

Hay như chia sẻ của ông Lò Minh Hùng, Phó chủ tịch UBND tỉnh Sơn La tại hội nghị “Công tác phòng chống lũ ống, lũ quét, sạt lở đất năm 2017" do Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tổ chức chiều 15/12: “Mỗi đợt mưa lũ, cơ quan dự báo khoanh vùng cả tỉnh đều nằm trong vùng đỏ choét, chúng tôi biết chạy đi đâu, dự báo cần chi tiết, công tác đánh giá cần nói thẳng, nói thật để có giải pháp triệt để, tránh tổng quan gây khó khăn cho người dân”.

Có ý kiến cho rằng, nếu như công tác dự báo cứ không chuẩn xác sẽ gây hiệu ứng như câu chuyện “cậu bé chăn cứu”, sai 2-3 lần sẽ khiến người dân không tin vào những bản tin dự báo lần sau, từ đó công tác di dời, sơ tán, ứng phó sẽ gặp khó khăn nếu như có bão đổ bộ thật.

Giải pháp nào để dự báo chính xác hơn?

Theo ông Lê Thanh Hải - Phó Tổng Giám đốc Trung tâm Khí tượng Thủy văn quốc gia, việc dự báo chưa chính xác một phần do thiết bị chưa được đầu tư, ở một số nước phát triển trong khu vực và thế giới như Hàn Quốc, Nhật Bản mức độ bao phủ trạm quan trắc KTTV, ra đa thời tiết, thám không… rất dày đặc với mật độ vào khoảng 10-15km/trạm được trải đều khắp lãnh thổ. Trong khi đó ở Việt Nam, phân bố các trạm đo không đồng đều và rất thưa ở vùng núi phía Bắc, khu vực Tây Nguyên (khoảng 20-30km/trạm).

Để phục vụ công tác dự báo, cảnh báo KTTV, giám sát biến đổi khí hậu, ngày 12/1/2016, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 90/QĐ-TTg về việc phê duyệt quy hoạch mạng lưới quan trắc tài nguyên và môi trường quốc gia giai đoạn 2016-2025, tầm nhìn đến năm 2030, theo đó sẽ xây dựng 1.545 trạm quan trắc KTTV, 6.347 điểm quan trắc KTTV tự động và 1.557 công trình quan trắc.

Ngoài ra, cũng có ý kiến cho rằng, cần tăng mức xử phạt nếu dự báo sai lệch lớn, gây hậu quả nghiêm trọng. Hiện tại, Nghị định 84 sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định 173 năm 2013 quy định về xử phạt hành chính trong lĩnh vực khí tượng thuỷ văn, đo đạc và bản đồ như sau: việc truyền, phát sai lệch bản tin dự báo, cảnh báo thiên tai khí tượng thủy văn bị phạt 40-50 triệu đồng. Bản tin chậm so với thời gian quy định cũng bị phạt tiền 20-30 triệu đồng.

Nghị định 84 cũng bổ sung mức phạt 3-5 triệu đồng với hành vi ban hành bản tin dự báo, cảnh báo khí tượng thuỷ văn 3 lần liên tiếp trong một tháng không đủ độ tin cậy.

Ngoài ra, các đơn vị cũng bị phạt tiền 10-15 triệu đồng nếu không tuân thủ quy chuẩn kỹ thuật về dự báo.