Méo mó các dự án BT

Báo Điện tử Đài tiếng nói Việt Nam

Khi triển khai các dự án theo hình thức BT (xây dựng - chuyển giao), việc chỉ định thầu, giao quỹ đất đối ứng không qua đấu giá đã khiến ngân sách Nhà nước (NSNN) thất thoát hàng nghìn tỷ đồng và nảy sinh nhiều hệ lụy. Hai dự án BT tại Hà Nam và Hà Nội đang là minh chứng rất rõ về lỗ hổng rất lớn trong quy định của pháp luật và cả trong cách thức triển khai các dự án BT ở Việt Nam.


600 tỷ đồng đổi lấy gần 2 km đường

Tháng 1/2018, UBND tỉnh Hà Nam phê duyệt đầu tư dự án tuyến đường 68 m trên địa bàn xã Liêm Chung (thành phố Phủ Lý) theo hình thức BT (Xây dựng - Chuyển giao). Tuyến đường có tổng chiều dài khoảng 1,86km, điểm đầu Km0+00 giao với đường Lê Duẩn (đường 42m), điểm cuối Km1+862,36 giao với đường vành đai N2 (đường Lê Đức Thọ).

Theo Quyết định 1446 của UBND tỉnh Hà Nam ngày 12/9/2017, tổng mức đầu tư cho dự án này khoảng 183,3 tỷ đồng, sau đó được điều chỉnh tăng lên là hơn 198 tỷ đồng (trong đó, chi phí xây dựng 107,9 tỷ đồng, chi phí giải phóng mặt bằng 61,7 tỷ đồng; chi phí dự phòng khoảng 12,1 tỷ đồng; chi phí tư vấn đầu tư xây dựng là 5,3 tỷ đồng).

Đến ngày 23/7/2018, UBND tỉnh Hà Nam ban hành Quyết định Phê duyệt kết quả lựa chọn nhà đầu tư thực hiện dự án tuyến đường trên. Liên danh Công ty TNHH Hợp Tiến - Công ty TNHH xây dựng Tùng Phát được chọn là nhà đầu tư thực hiện dự án trong thời gian là 24 tháng (kể từ ngày bàn giao mặt bằng).

Theo nguyên tắc của hợp đồng BT, để đổi lấy tuyến đường dài 1,86 km, tỉnh Hà Nam phải đối ứng cho nhà đầu tư một số vị trí đất tương ứng. Vì vậy, UBND tỉnh Hà Nam dự kiến giao 8 khu đất với tổng diện tích khoảng 45,24ha để làm vốn đối ứng cho nhà đầu tư. Ngày 20/3/2018, UBND tỉnh Hà Nam đã ban hành Quyết định số 445/QĐ-UBND Phê duyệt Quy hoạch chi tiết xây dựng tỷ lệ 1/500 Khu đất hoàn trả vốn cho nhà đầu tư thực hiện dự án đầu tư xây dựng tuyến đường 68m nói trên.

Hàng loạt quyết định của UBND tỉnh Hà Nam phê duyệt đầu tư Dự án tuyến đường BT 68 m thuận lợi cho chủ đầu tư.

Ông Trương Quốc Bảo, Phó Chủ tịch UBND thành phố Phủ Lý (tỉnh Hà Nam) cho biết, dự án BT tuyến đường 68 m có điều chỉnh tổng mức đầu tư tăng lên hơn 13 tỷ đồng do có bổ sung một số hạng mục trong thiết kế, thêm đường gom và làn đường cho xe buýt nhanh… Còn khu vực đất đối ứng dự án thì chưa có hạ tầng, nhà đầu tư dự kiến bỏ ra thêm 400 tỷ đồng xây dựng ở 8 khu đất tạo ra hơn 10 ha đất sạch có hạ tầng tương ứng với tiền đầu tư xây dựng tuyến đường và tiền đầu tư hạ tầng các khu đất đối ứng.

“Nguồn vốn đối ứng cho dự án là quỹ đất. Cách thức là giao đất trực tiếp hay qua đấu giá thì đang chờ hướng dẫn. Quỹ đất đối ứng hơn 45 ha, bao gồm hệ thống giao thông, hạ tầng kỹ thuật, công trình công cộng, đất thương phẩm chỉ còn hơn 10 ha” - ông Bảo nói.

300 tỷ đồng cho gần 1km đường

1,86 km đường đền bù giải phóng mặt bằng và thi công hết 198 tỷ đồng + 45 ha đất tại 8 khu đất của thành phố Phủ Lý (tỉnh Hà Nam) và dự kiến đầu tư 400 tỷ đồng xây dựng hạ tầng trên 45 ha đất đối ứng tạo ra hơn 10 ha đất sạch. Cộng tiền đầu tư xây dựng đường và hạ tầng đất đối ứng là gần 600 tỷ đồng. Như vậy, 300 tỷ cho gần 1 km đường đô thị tại thành phố Phủ Lý hay là tương ứng với hơn 10 ha đất sạch đã được đầu tư 400 tỷ đồng hạ tầng.

Dự án BT vẫn chưa rõ hình,
biệt thự đã “mọc” trên đất đối ứng

Cũng làm theo hình thức hợp đồng BT, dự án xây dựng tuyến đường từ Ngọc Thụy đến khu đô thị mới Thượng Thanh (quận Long Biên, Hà Nội) do Công ty TNHH MTV Khai Sơn – Hà Nội (Công ty cổ phần Khai Sơn) làm chủ đầu tư. Tuyến đường dài 3,8 km được UBND thành phố Hà Nội phê duyệt từ năm 2013 với tổng mức đầu tư hơn 2.700 tỷ đồng và được chỉ định thầu. Thời gian thực hiện trong giai đoạn năm 2013-2016.

Dự án xây dựng tuyến đường từ Ngọc Thụy đến khu đô thị mới Thượng Thanh vẫn ngổn ngang

Tuy nhiên, đến tháng 1/2017, Công ty cổ phần Khai Sơn mới tổ chức lễ khởi công xây dựng tuyến đường này. Điểm đầu tuyến giao với đường trên đê Tả Hồng, đoạn qua phường Ngọc Thụy. Điểm cuối tuyến giao với tuyến đường khu vực rộng 30m trong khu đô thị mới Thượng Thanh.

Đến cuối năm 2018, dự án vẫn còn ngổn ngang, chưa thực hiện xong giải phóng mặt bằng... Trong khi đó, tại 180 ha đất đối ứng, chủ đầu tư đã cho xây các khu biệt thự, nhà liền kề để bán, trong đó có khu biệt thự Khai Sơn Hill gây xôn xao dư luận thời gian qua do chủ đầu tư xây không phép 26 căn biệt thự.

Ngày 14/11/2017, UBND quận Long Biên có quyết định xử phạt 80 triệu đồng, yêu cầu đình chỉ thi công tại dự án và yêu cầu cưỡng chế phá dỡ trong thời hạn tối đa 60 ngày. Thế nhưng, sau nhiều tháng, 26 căn biệt thự vẫn “hiên ngang” tồn tại.

Công văn số 6993 của Văn phòng Chính phủ, ngày 23/7/2018, truyền đạt ý kiến chỉ đạo của Phó Thủ tướng Thường trực Trương Hòa Bình yêu cầu Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội kiểm tra làm rõ nội dung phản ánh về việc xây dựng sai phép, xây dựng khi chưa cấp thép đối với 26 căn biệt thự tại dự án Khu đô thị Khai Sơn City, báo cáo Thủ tướng chính phủ trước ngày 1/10/2018.

Khi tuyến đường từ Ngọc Thụy đến khu đô thị mới Thượng Thanh nêu trên (làm theo phương thức dự án đầu tư BT) còn chậm tiến độ thì trên các website bất động sản cũng như thông tin từ môi giới bán hàng của chủ đầu tư Khai Sơn, lô đất đẹp nhất trong dự án đang có giá khoảng 15 tỉ đồng (diện tích từ 76,2-164,3 m2) và giá đất ở đây được bán từ 95-99 triệu đồng/m2. Trong khi đó, giá đất nông nghiệp tại đây khu thu hồi chỉ được đền bù 252.000 đồng/m2, cộng thêm các khoản hỗ trợ khác thì bình quân giá đền bù chỉ 1,6 triệu đồng/m2.

Nội dung khi không có video

Chủ đầu tư dự án BT
“một mình một đất diễn”

Dự án BT tuyến đường từ Ngọc Thụy đến khu đô thị mới Thượng Thanh (quận Long Biên, Hà Nội) và dự án tuyến đường 68 m trên địa bàn xã Liêm Chung (thành phố Phủ Lý, tỉnh Hà Nam) là 2 trong rất nhiều các dự án BT đang có rất nhiều bất cập, như thực hiện chỉ định thầu, giao đất thanh toán còn bất cập…

Báo cáo chuyên đề của Kiểm toán Nhà nước 2017 về các dự án BT đã chỉ ra một loạt các vấn đề khi triển khai dự án BT. Các dự án đều lựa chọn nhà đầu tư theo hình thức chỉ định thầu làm giảm sự cạnh tranh và tiềm ẩn rủi ro chọn nhà đầu tư không đủ năng lực. Thanh toán cho nhà đầu tư theo hình thức giao đất đã giải phóng mặt bằng có thu tiền sử dụng đất hoặc cho thuê đất thu tiền thuê đất một lần cho cả thời gian thuê, không thông qua hình thức đấu giá là chưa phù hợp quy định của Luật Đất đai năm 2013 và là kẽ hở dẫn đến thất thoát ngân sách.

Kiểm toán Nhà nước đã chỉ ra một loạt những dự án BT có chi phí lập cao so với thực tế và quy định. Như dự án Đầu tư đường giao thông bao quanh khu tưởng niệm danh nhân Chu Văn An, huyện Thanh Trì, Thành phố Hà Nội (tổng mức đầu tư tạm tính không có căn cứ 36,79 tỷ đồng); Dự án xây dựng Khu công viên và Hồ điều hòa khu phía Bắc và phần mở rộng phía Nam nghĩa trang Mai Dịch (tổng mức đầu tư được duyệt cao hơn so với tổng dự toán được duyệt 51,71 tỷ đồng)…

Qua kiểm toán tại 30 dự án BT từ trước đến nay, KTNN đã kiến nghị xử lý tài chính 4.515 tỷ đồng, trong đó có dự án tỷ lệ xử lý tài chính lên đến 27% tổng giá trị dự án được kiểm toán.

“ Không ít dự án BT nhiều năm chậm tiến độ, dang dở còn quỹ đất đối ứng chủ đầu tư đưa vào xây dựng kinh doanh ngay.”

GS Đặng Hùng Võ

Theo GS Đặng Hùng Võ, nguyên Thứ trưởng Bộ Tài nguyên và Môi trường, đầu tư theo hình thức BT có nhiều khoảng trống trong quy định của pháp luật. Chính phủ đã có Nghị định về các dự án đối tác công tư (PPP), như Nghị định số 108 ngày 27/11/2009 và Nghị định số 24 ngày 05/4/2011 sửa đổi một số điều của Nghị định 108/2009/NĐ-CP. Trong Nghị định có quy định về hình thức đầu tư BT, nhưng cũng có rất nhiều các quy định lơi lỏng, đơn cử như quy định đất trả cho các dự án BT có thể giao đồng thời với việc thực hiện công trình hạ tầng. Không ít các dự án BT nhiều năm chậm tiến độ, dang dở còn quỹ đất đối ứng giao cho chủ đầu tư thì được đưa vào xây dựng kinh doanh ngay.

“Trong Luật Đất đai 2013 không có quy định nào về định giá tài sản, cũng như định giá hạ tầng để đổi đất. Về dự án BT, chỉ quy định thẩm quyền ai là người giao đất cho các dự án BT (đó là UBND cấp tỉnh) nhưng không quy định về định giá. Đây là khoảng trống pháp luật rất lớn của Luật Đất đai 2013 đối với dự án BT. Theo tôi, Luật Đất đai có thể không quy định về định giá hạ tầng nhưng phải quy định về định giá đất, định giá thế nào để giá trị đất đai đem đổi tương xứng với giá trị của hạ tầng.

Các quy định về dự án BT trong Luật Quản lý, sử dụng tài sản công năm 2017 đã có nhưng vẫn không cụ thể. Ví dụ như trong Luật vẫn quy định là đất đai được định giá cho phù hợp với giá thị trường, công trình hạ tầng phải được định giá cho phù hợp với giá thị trường nhưng thực tế đòi hỏi chi tiết hơn” - GS Đặng Hùng Võ phân tích.

Ở các dự án BT hiện nay, chủ đầu tư đang đang “một mình một đất diễn” khi từ lập đề án thuyết trình dự án cho cấp có thẩm quyền phê duyệt, nhận dự án BT và nguồn đất đối ứng, thi công dự án BT và đầu tư kinh quỹ đất được giao theo tổng mức đầu tư tạm tính.

Thất thoát kép trong dự án BT

Khác với dự án BOT, dự án BT hiện ít vấp phải phản ứng từ dư luận hơn, dù thất thoát nếu có là vô cùng lớn. Bởi vì người dân không phải bỏ tiền túi thanh toán cho dự án BT như dự án BOT người dân phải trả phí khi sử dụng. Giá phải trả cho nhà đầu tư BT là quyền sử dụng đất và người dân thường ít khi để ý đến tài sản quốc gia, coi đó như là của công.

“Kiểm toán tại 30 dự án BT, Kiểm toán Nhà nước đã kiến nghị xử lý tài chính 4.515 tỷ đồng, chiếm 27% tổng giá trị dự án được kiểm toán.”

Báo cáo Kiểm toán Nhà nước năm 2017

Lợi ích của nhà đầu tư nằm ở chỗ các dự án BT đến nay đều được chỉ định thầu. Việc xác định tổng mức đầu tư, quyết toán, thực hiện “hàng đổi hàng” đều do các cơ quan quản lý và doanh nghiệp tự thương thảo với nhau. Đây cũng là “điều kiện” thuận lợi cho lợi ích nhóm, việc đi đêm của doanh nghiệp và cơ quan quản lý.

Theo PGS, TS Nguyễn Đình Hòa, PGĐ Trường Đào tạo và Bồi dưỡng nghiệp vụ kiểm toán, quy định tại Nghị định 15 (14/2/2015), việc giám sát công trình BT được quy định hết sức dễ dãi. Nhà đầu tư, doanh nghiệp chịu trách nhiệm về chất lượng công trình, tự giám sát, quản lý hoặc thuê tư vấn quản lý, nghiệm thu... Cơ quan quản lý nhà nước chỉ giám sát việc tuân thủ các nghĩa vụ của nhà đầu tư, doanh nghiệp theo hợp đồng. Và trong trường hợp cần thiết, cơ quan quản lý mới thuê tổ chức tư vấn có đủ năng lực để hỗ trợ thực hiện việc giám sát.

Không chỉ thất thoát về quá trình đầu tư xây dựng công trình BT khi chỉ định thầu và nhà đầu tư được quyết định tất cả từ thi công đến giám sát… việc đổi đất lấy hạ tầng với giá trị chênh lệch từ đất đai là thất thoát thứ 2, PGS, TS Nguyễn Đình Hòa phân tích.

“Các quy trình, thủ tục và thẩm quyền phê chuẩn của Luật Đầu tư cho một dự án BT đã lấn át, thậm chí thay thế cho các yêu cầu tương tự của Luật Đất đai. Chẳng hạn, liên quan đến quyền tiếp cận đất và việc định giá đất, Luật Đất đai có quy định rõ về cơ chế đấu thầu các khu đất thuộc quỹ đất dành cho phát triển của mỗi địa phương. Yêu cầu này, tuy nhiên, đã bị loại bỏ đối với các dự án BT” - PGS, TS Nguyễn Đình Hòa nói.

Kiểm toán Nhà nước kiểm toán chi tiết 3 dự án BT gồm đường Lê Đức Thọ đến khu đô thị mới Xuân Phương, Nam Từ Liêm (chủ đầu tư là Công ty CP Tasco), dự án xây dựng nút giao thông trung tâm quận Long Biên (chủ đầu tư là Công ty CP Him Lam) và dự án xây dựng tuyến đường liên tỉnh Hà Nội - Hưng Yên (đoạn trên địa phận Hà Nội, chủ đầu tư là Công ty CP Comaland).
Với tổng mức đầu tư dự kiến hơn 4.421 tỉ đồng, sau kiểm toán chỉ xác nhận giá trị hợp đồng với cả 3 dự án là hơn 2.693 tỉ đồng, giảm đến hơn 1.727 tỉ đồng, tương đương gần 40% tổng giá trị dự án.

Cần đấu giá đất và đấu thầu dự án BT

Ông Phạm Thanh Bình, Phó Giám đốc Ban Quản lý dự án Thăng Long (Bộ Giao thông Vận tải) cho rằng, các dự án BT hiện nay đang làm theo quy trình ngược là lên phương án thi công dự án BT, tạm tính tổng mức đầu tư và quỹ đất đối ứng. Sau đó, khi dự án được phê duyệt chỉ định thầu. Đây là quy trình “ngược” không rõ ràng.

Chúng ta có thể làm theo một quy trình khác, minh bạch, đó là thực hiện quy hoạch các khu đất đối ứng cho dự án BT, mời những tổ chức độc lập định giá, sau đó đem đấu giá những khu đất này. Tiền đấu giá sẽ được đưa vào quỹ đầu tư hạ tầng của tỉnh, thành phố để thực hiện các công trình giao thông. Đối với các dự án BT không chỉ định thầu mà tổ chức đấu thầu chọn doanh nghiệp tốt nhất.

“Xây dựng những quy định đấu giá các khu đất dành cho dự án BT nhưng không đưa vào nguồn ngân sách mà đưa vào quỹ đầu tư xây dựng hạ tầng giao thông, nguồn tiền từ quỹ đầu tư này sẽ trả cho các thầu thi công dự án BT thay bằng việc trả bằng quỹ đất như hiện nay. Các nhà đầu tư dự án BT hiện nay đang mua đất với giá rẻ (thang giá đất của Nhà nước) và bán với giá đắt theo giá thị trường đây là điểm bất cập” - ông Phạm Thanh Bình nói.

Còn GS Đặng Hùng Võ cho rằng, điều cần làm hiện nay là hoàn thiện các quy định pháp luật về đầu tư theo hình thức BT dưới dạng một Nghị định của Chính phủ dưới ô của Luật Đầu tư công 2014 hoặc dưới ô của Luật Quản lý, sử dụng tài sản công. Cần giới hạn lại phạm vi áp dụng dự án đầu tư theo hình thức BT: chỉ được áp dụng tại những địa phương kém phát triển, nguồn thu ngân sách yếu kém mà ngân sách trung ương vẫn phải trợ giúp, hạ tầng chưa đủ để thu hút đầu tư. Tại những địa phương có hạ tầng phát triển tốt thì không thực hiện dự án BT mà phải thực hiện cơ chế Nhà nước đấu giá đất để lấy tiền phát triển hạ tầng.

“Mọi dự án đối tác công - tư phải được công khai toàn bộ, có sự tham gia giám sát của người dân và cơ quan nhà nước có liên quan phải thực hiện đúng trách nhiệm giải trình trước các ý kiến giám sát của nhân dân. Đây là những nguyên tắc cơ bản của một hệ thống quản trị tốt” - GS Đặng Hùng Võ khẳng định./.