Điều hành giá điện: Không phải muốn tính thế nào cũng được!

Báo Điện tử Đài tiếng nói Việt Nam

Thị trường điện và xăng dầu hiện nay tại Việt Nam đang được vận hành theo cơ chế thị trường có sự điều tiết của Nhà nước, nhằm đảm bảo lợi ích tổng thể của xã hội, phục vụ cho sự phát triển của nền kinh tế và đời sống dân sinh, đảm bảo lợi ích của người tiêu dùng cũng như doanh nghiệp.

Từ ngày 20/3, ngành điện đã tăng giá điện thêm 8,36%. Khi lý giải việc tăng giá điện, Bộ Công Thương cho biết, đã làm đúng theo Quyết định 24 của Thủ tướng Chính phủ; trên cơ sở xem xét, thẩm định các thông số đầu vào như cơ cấu nguồn, giá nhiên liệu, tỷ giá, chi phí mua điện của các đơn vị cộng với chi phí chung của Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN).

Cùng với điện, giá xăng dầu sau nhiều lần giữ ổn định cũng đã “kịp thời” tăng 3 lần liên tiếp trong tháng 4 và đầu tháng 5. Bộ Công Thương cũng giải thích là do giá xăng dầu nhập khẩu có xu hướng tăng; giá bán xăng dầu trong nước phản ánh xu hướng giá thành phẩm xăng dầu thế giới, phù hợp với tình hình kinh tế xã hội và tình hình thực tế của Quỹ Bình ổn giá (BOG) xăng dầu…

Công khai nửa vời…

Với những lý giải của ngành chức năng, người dân vẫn bày tỏ sự không đồng thuận, nhất là khi số liệu đầu ra - đầu vào, số liệu lãi - lỗ của ngành điện, chi phí, thuế của ngành xăng dầu…được cho là chưa minh bạch và có công khai nhưng chưa đầy đủ.

Theo quan điểm của PGS.TS. Phạm Thế Anh, (Trường Đại học KTQD Hà Nội), đối với những mặt hàng nhà nước quản lý giá, đặc biệt là điện, xăng dầu và những mặt hàng nhạy cảm… cần phải minh bạch giá thành, xem giá thành của mặt hàng đó đã tính đúng hay chưa? Có nên tăng giá hay không? Mức tăng bao nhiêu thì hợp lý…? Những điều này muốn minh bạch cần phải có kiểm toán độc lập và công bố công khai cho người dân được biết.

Nhận xét về tính công khai, minh bạch của ngành điện, xăng dầu, PGS.TS. Đinh Trọng Thịnh (Học viện Tài chính) cho rằng, người dân cần được biết vốn đầu tư sản xuất và kinh doanh của ngành điện từ đâu ra? Việc huy động vốn được thực hiện như thế nào? Đầu tư vào sản xuất kinh doanh điện ra sao và lãi thu về là bao nhiêu…? Đặc biệt là những chi phí đầu vào của ngành điện như giá than, giá khí, giá dầu…để từ đó có giá điện cuối cùng.

Ông Nguyễn Tiến Thỏa, Chủ tịch Hội Thẩm định giá Việt Nam chia sẻ, mặc dù giá điện và giá xăng dầu hiện nay đều được tính theo các cơ chế, quy chế do Nhà nước quy định, nhưng không phải các ngành này muốn tính thế nào cũng được. Trong khi công tác công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình về các phương án giá không cao, không đầy đủ nên người tiêu dùng có quyền nghi ngờ trong việc tính giá, hoặc đưa các chi phí không đúng vào giá.

Theo ông Thỏa, đối với ngành điện, dư luận vẫn còn nghi ngờ vì không biết giá điện có “gánh” các khoản thua lỗ đầu tư ngoài ngành hay không? Giá điện có cộng vào các khoản chi phí không được tính vào giá, những chi phí không liên quan đến sản xuất, cung ứng điện như chi phí xây dựng sân Golf, chi phí xây dựng các công trình phúc lợi công cộng…Cùng với đó, cách tính toán tiền điện tiêu thụ hàng tháng khá “rối rắm”, khó hiểu… đã gây ra những bức xúc, thiếu sự đồng thuận trong xã hội.

Tăng giá trở thành gánh nặng!

PGS.TS. Phạm Thế Anh cho biết, việc tăng giá các mặt hàng nhạy cảm như điện, xăng dầu cần dàn trải và chia thành nhiều đợt, giá điện trong một lần điều chỉnh đã tăng gần 10% như vừa qua là quá lớn. Các cơ quan Chính phủ khi điều hành giá các mặt hàng này cần có sự phối hợp, tránh tình trạng mặt hàng điện điều chỉnh một kiểu, mặt hàng xăng dầu điều chỉnh một kiểu.

Đặc biệt, cần quan tâm đến việc chọn thời điểm điều chỉnh giá các mặt hàng nhạy cảm. Khi phải điều chỉnh giá cho phù hợp với thị trường, Nhà nước cũng cần phải công bố lộ trình cụ thể, theo kế hoạch. Với ngành điện cần phải đưa ra được dự tính mỗi năm giá điện sẽ phải tăng bao nhiêu %, tăng đến năm nào thì cân bằng được với giá thành sản xuất và có lợi nhuận…?

Đơn cử đối với mặt hàng điện, theo PGS.TS. Phạm Thế Anh, thời điểm điều chỉnh giá điện vào tháng 3 là không hợp lý, bởi đúng thời điểm lượng điện tiêu thụ tăng nên khi có hai tác động cùng lúc vừa tăng về giá, vừa tăng về lượng với Biểu giá điện bậc thang đã khiến cho phần gia tăng quá lớn, gây ra tâm lý bất ổn.

Trong bối cảnh giá xăng dầu thế giới có diễn biến tăng cao, tháng 3 hàng năm lại là giai đoạn chuyển mùa (từ mùa Xuân sang mùa Hè) nên nhu cầu tiêu dùng điện tăng khá cao, nên ông Nguyễn Tiến Thỏa cho rằng, việc tăng giá điện vào thời điểm này cùng với việc điều chỉnh giá xăng dầu, giá dịch vụ y tế… đã tạo ra tác động cộng hưởng giá lan tỏa khá mạnh, gây sức ép lạm phát chi phí đẩy của nền kinh tế.

6 bậc giá điện không còn phù hợp

Theo PGS.TS. Phạm Thế Anh, ngành điện phải kiểm toán lại xem giá thành sản xuất điện hiện nay bao gồm những gì, có phải chỉ thuần túy là chi phí máy móc, nhân công hay còn bao gồm cả những thua lỗ đầu tư ngoài ngành hoặc các chi phí không hợp lý khác. Biểu giá bậc thang 6 bậc của ngành điện cũng cần phải xem xét lại cho hợp lý.

Đối với lĩnh vực kinh doanh xăng dầu, PGS.TS. Phạm Thế Anh cho rằng, để tồn tại và phát huy hiệu quả của Quỹ BOG, công tác dự báo thị trường cần phải được đặt lên hàng đầu. Quỹ BOG phải được sử dụng linh hoạt, không nên sử dụng quỹ này một cách vô tội vạ, nhất là khi mặt hàng xăng dầu thế giới dù có tăng nhưng ở tăng ở mức thấp.

PGS.TS. Đinh Trọng Thịnh cho rằng, vấn đề dự báo, dự toán của Việt Nam đối với sự thay đổi, biến động của thị trường thế giới cần làm tốt hơn. Muốn làm tốt, không những cần kĩ năng phân tích, tổng hợp tình hình kinh tế mà phải quan tâm đến các tình hình khác như địa chính trị, xung đột và nhiều diễn biến khác.

Riêng về Biểu giá điện, việc chia làm 6 bậc như hiện nay vẫn có nhiều bất cập và chỉ nên chia làm 3 bậc. Bậc đầu tiên là cho những người thu nhập dưới mức trung bình. Bậc thứ 2 là mức đại trà của xã hội nên để bằng hoặc cao hơn mức giá bình quân. Bậc thứ 3 sẽ tính cao hẳn lên dành cho những người tiêu dùng quá nhiều điện.

Theo quan điểm của ông Nguyễn Tiến Thỏa, Biểu giá bán lẻ điện sinh hoạt đã không còn phù hợp với thực tế sử dụng điện hiện nay, do có sự dịch chuyển của các hộ tiêu dùng điện từ bậc thang này sang bậc thang khác, thường là tiếp tục giảm lượng tiêu thụ ở các bậc thang thấp sang các bậc cao hơn.

Trong khi Biểu giá điện hiện hành gồm nhiều bậc gắn với nhiều mức giá đã gây khó khăn nhất định trong quản lý (theo dõi ghi số công tơ, thanh toán tiền điện…) đặc biệt là rất khó khăn đối với người tiêu dùng khi cần kiểm tra, tính toán lượng điện tiêu thụ và số tiền điện phải trả của gia đình mình. Hơn nữa, khoảng cách chênh lệch giữa các bậc thang (cả về lượng điện và giá điện) không hợp lý dẫn đến mức giá có khoảng chênh lệch cao lại rơi vào số đông hộ tiêu dùng điện có mức tiêu dùng điện phổ biến trong xã hội.

Chính bất cập này đã bộc lộ trong tháng 3 và tháng 4/2019 vừa qua khi giá điện được điều chỉnh: Khi lượng điện tiêu thụ tăng cao, tiền điện thanh toán trên thực tế tăng nhanh và tăng cao hơn tốc độ tăng lượng điện tiêu thụ - và người tiêu dùng phải trả tiền điện nhiều hơn. Số tiền phải trả nhiều hơn này trong đó có khoản tiền do tăng giá nhưng thủ phạm chính là bố trí giãn cách giữa các bậc thang không hợp lý. Điều này đã gây bức xúc trong xã hội, đòi hỏi phải được xử lý thông qua việc sửa lại Biểu giá điện cho phù hợp với thực tế.

Đối với việc điều hành giá xăng dầu theo ông Thỏa cũng còn có khá nhiều vấn đề bất cập. Chu kỳ tính giá 15 ngày như hiện nay là quá dài – mang tính chủ quan, không phù hợp với tập quán kinh doanh của các doanh nghiệp và thị trường xăng dầu thế giới, điều này đã gây ra sự lệch pha giữa giá trong nước và giá thế giới (giá thế giới giảm thì giá trong nước lại tăng và ngược lại).

Tình trạng thường xuyên sử dụng Quỹ BOG thậm chí cho cả những thời điểm giá thế giới biến động không mang tính bất thường… đã đặt kinh doanh xăng dầu luôn trong tình trạng biến động bất thường, phải sử dụng Quỹ BOG để “kìm giá” là không phù hợp. Vấn đề tính thuế bình quân, các quy định khống chế chi phí kinh doanh, tỷ lệ điều chỉnh giá… cũng là những vấn đề bất cập cần được nghiên cứu xử lý, mà việc cần làm trước tiên hiện nay là sửa ngay Nghị định số 83/2014/NĐ-CP của Chính phủ về kinh doanh xăng dầu…/.